Χάμκω : Η Ελληνίδα μάνα που γέννησε τον Αλή Πασά των Ιωαννίνων

Στα μέσα του 17ου αιώνα (γύρω στο 1638-1640), κάποιος Χουσεΐν από την Κιουτάχεια της Μικράς Ασίας, μετά από ένα σοβαρό παράπτωμα στο οποίο υπέπεσε σ’ έναν τεκέ της πατρίδας του (διακόρευσε μία παρθένα) έφτασε κυνηγημένος και περιπλανώμενος στο Τεπελένι της Αλβανίας. Αυτός ήταν ο γενάρχης της οικογένειας του Αλή πασά. Ο Χουσεΐν ή Χούσος κατά τους Αλβανούς απέκτησε έναν γιο, τον Μέτσιο Χούσ(ι)ο , ο οποίος «διακρίθηκε» για τις ληστρικές του επιδρομές στην Ήπειρο, τη Θεσσαλία και την Αιτωλοακαρνανία, όπου κατάφερε να τον αντιμετωπίσει επιτυχώς ο Μπουκουβάλας. Ο Μέτσιος Χούσ(ι)ος άφησε δύο γιους, τον Μπεκίρ και τον Μουχτάρ, οι οποίοι κληρονόμησαν τον τίτλο του μπέη, από την οικογένεια της μητέρας τους. Ο γιος του πρώτου Ισλιάμπεης έγινε διοικητής στο Τεπελένι, ενώ ο Μουχτάρ έγινε ισχυρός οπλαρχηγός που πήρε μέρος στην εκστρατεία εναντίον της Κέρκυρας το 1716, στην διάρκεια της οποίας σκοτώθηκε. Ο Μουχτάρ απέκτησε δύο κόρες και έναν γιο, τον Βελή, πατέρα του Αλή Πασά. Ο Βελή είχε στην κυριαρχία του το Χόρμοβο, τη Λέκλη και τα γύρω χωριά της Ρίζας. Παντρεύτηκε μια ωραιότατη Αλβανίδα από την Μπέντσα, κωμόπολη κοντά στο Τεπελένι, αλλά ζούσε τυχοδιωκτικό και ληστρικό βίο. Από την πρώτη σύζυγό του ο Βελή απέκτησε δύο γιους, τον Ισμαήλ Μπέη και τον Ταχίρ Μπέη και κατά μία εκδοχή, και δύο κόρες, την Αϊσέ και τη Μαριέμ. Μετά τη δολοφονία του ξαδέρφου του Ισλιάμ Μπέη, ανέλαβε την προστασία της χήρας και των ορφανών του. 

Παράλληλα παντρεύτηκε και δεύτερη γυναίκα, τη διαβόητη Χάμκω, κόρη του Ζεϊνέλ Μπέη, ενός από τους ισχυρότερους Αλβανούς μπέηδες της Κόνιτσας (Σ. Αραβαντινός). Έχει γραφτεί όμως ότι η Χάμκω είχε ελληνική καταγωγή. Με τη Χάμκω ο Βελή απέκτησε δύο παιδιά: τον Αλή, το 1744 και τη Χαϊνίτσα ή Σιαχνισά, που γεννήθηκε γύρω στο 1748. Ο Βελή πέθανε το 1753 και την ανατροφή του Αλή, της Χαϊνίτσας , αλλά και των ετεροθαλών αδελφών τους ανέλαβε η Χάμκω που ήταν «πολυθέλγητρος, επιρρεπής δε εις την ακολασίαν» κατά τον Σ. Αραβαντινό. Ένας από τους εραστές της ήταν και ο Δημήτριος, γιος του ιερέα του Χορμόβου Κώστα Δήμα.

Ο Αλή Πασάς, [...] γεννήθηκε σε ένα κεφαλοχώρι της Αρβανιτιάς το 1740, το Τεπελένι από το Βελή, ένα λήσταρχο του καιρού εκείνου, που κατάγονταν από το Τεπελένι και τη Χάμκω, που ήταν Ελληνίδα στη καταγωγή και ελληνόγλωσση, κόρη του μπέη της Κόνιτσας. Η Χάμκω ήταν η δεύτερη γυναίκα του Βελή, από την πρώτη είχε 2 αγόρια, και με τη Χάμκω έκανε τον Αλή και τη Χαϊνίτσα. Ο Αλής γεννήθηκε και έζησε σε μια εποχή που η Οθωμανική Αυτοκρατορία βρισκόταν σε παρακμή, και οι Αλβανοί τοπάρχες αμφισβητούσαν τις υποχρεώσεις τους στην Υψηλή Πύλη, η οποία αδύναμη έδινε τίτλους σε τοπικούς άρχοντες και επέτρεπε περιορισμένες εξουσίες προκειμένου να μη διαλυθεί η αυτοκρατορία. Με μια προϋπόθεση οι τοπάρχες να είναι πιστοί στο Διβάνι. Η μακρινή καταγωγή του πιθανών να ήταν Τούρκικη, καθώς η καταγωγή του πατέρα του ήταν από τη γενιά των Μέτσιο-Χούσων, ληστών και πολεμιστών. Ο παππούς του χρημάτισε αξιωματικός του Καρά Μουσταφά πασά στην πολιορκία των Κορφών (Κερκύρας), το 1716. 

Η Χάμκω άρχισε να συκοφαντεί την Κιάρκα, χήρα του ξαδέρφου του Βελή, ότι δήθεν απεργάζονταν, μαζί με τα παιδιά της την καταστροφή του Χορμόβου, οι κάτοικοι του οποίου εκστράτευσαν στο χωριό Κάριανη, όπου ζούσε η Κιάρκα με τα παιδιά της και τους σκότωσαν. Θέλοντας να αποφύγει την οργή των κατοίκων του Τελεπενίου η Χάμκω εγκαταστάθηκε μαζί με τα παιδιά της στα οικήματα του Βελή στην Κάριανη.

Επειδή όμως τα εισοδήματά τους δεν ήταν ανάλογα με τα έξοδά τους, η Χάμκω διπλασίασε τις εισφορές των Χριστιανών στα χωριά που είχε στην κυριότητά της, ενώ κατέλαβε και το Κοκόσι, χριστιανικό χωριό , το οποίο όμως βρισκόταν υπό την προστασία των Οθωμανών κατοίκων του Γαρδικίου. Τον Αύγουστο του 1762 εξοργισμένοι Χορμοβίτες και Ριζιώτες επέδραμαν στην Κάριανη και συνέλαβαν τη Χάμκω και την κόρη της Χαϊνίτσα. Τις μετέφεραν στο Γαρδίκι, όπου βίασαν ομαδικά την Χάμκω, ενώ πιθανότατα σεβάστηκαν τη δεκατετράχρονη Χαϊνίτσα.

»Για να την εκδικηθούν οι Γαρδικιώτες, από τους οποίους με τους παλληκαράδες της είχεν αρπάξη ένα χωριό, ηχμαλώτισαν την Χάμκω με την κόρη της Χαϊνίτσα και τον υιόν της Αλή, τους μετέφεραν στο Γαρδίκι και εκεί μπροστά στα μάτια του Αλή, του αυριανού τυράννου, ησέλγησαν επάνω στα κορμιά της μάννας του και της αδελφής του. Στην πρωτόγονη και άγρια ψυχή του Αλή ρίζωσε το μίσος εναντίον των ανθρώπων και η άσβυστη δίψα να γίνη δυνατός για να εκδικηθή και ξεπλύνη την προσβολή».

Η Χάμκω κατάφερε να φύγει από την κόλαση αυτή με την βοήθεια του Χατζή Αγά, προύχοντα του Γαρδικίου. Επειδή όμως το σεράι της οικογένειας στην Κάριανη είχε καεί, η Χάμκω έδωσε εντολή να χτίσουν νέο με ισχυρούς πύργους στο χωριό Γκιάτες. Εκεί εγκαταστάθηκε με τα δύο της παιδιά και τα ετεροθαλή αδέλφια τους. Μαζί της είχε πλέον συνοδεία για ασφάλεια πολλούς Τουρκαλβανούς. Σε αυτούς έδωσε σπίτια και κτήματα Χριστιανών και οικοδόμησε ένα μουσουλμανικό τέμενος, το πρώτο και μοναδικό που ανεγέρθηκε τότε στη χριστιανική περιοχή της Ρίζας, κάτι που προκάλεσε την οργή των Χριστιανών. Επόμενος στόχος της Χάμκως ήταν η εξόντωση των γιων του Βελή από τον πρώτο του γάμο, κάτι που έκανε τελικά, με την βοήθεια του Αλή, δηλητηριάζοντάς τους… Η αδίστακτη αυτή γυναίκα είχε σαν σκοπό ο γιος της να αναλάβει υψηλά αξιώματα στην Οθωμανική Αυτοκρατορία.  Σε κάποια στιγμή που βρισκόταν ο Κοσμάς ο Αιτωλός στην περιοχή του Τεπελενίου, βρέθηκε σε ενέδρα Τούρκων που προσπάθησαν να τον βλάψουν. Τότε μπήκε μέσα σε ένα σπίτι για να σωθεί μετά από παρότρυνση μιας γυναίκας που τον κάλεσε μέσα στο σπίτι. 

Αυτή η γυναίκα ήταν η Χάμκω, η μητέρα του Αλή Πασά που χρόνια μετά με έδρα τα Γιάννενα, θα κυριαρχούσε σε ένα μεγάλο τμήμα της υπόδουλης Ελλάδας.

Η περιγραφή της συνάντησης του Αγίου με τον Αλή μέσα στο σπίτι, γίνεται απο τον Κ. Κώνστα ως εξής: «Τότε ήνοιξε η θύρα ενός αρχοντικού και προέβαλεν εις το κατώφλιόν της η φοβερά και επιβλητική σιλουέττα της Χάμκως, μητρός του Αλή. Έπιασε από το χέρι τον ‘Αγιον και τον έμπασεν εις το σπίτι της. Μετ’ ολίγον ενεφανίσθη και ο υιός της, φυγόδικος τότε, ο κατόπιν Αλή πασάς των Ιωαννίων. Κατά την ώραν του φαγητού ο ‘Αγιος με την προφητικήν ματιάν του διέγνωσε το μέγα και παράδοξον μέλλον του νέου. Ο Κοσμάς κοιτάζων κατάματα τον Αλή, του είπε: «Θα γίνης μεγάλος άνθρωπος· θα κυριεύσης όλη την Αρβανιτιά· θα υποτάξης την Πρέβεζα, την Πάργα, το Σούλι, το Δέλβινο, το Γαρδίκι και αυτό το τάχτι του Κουρτ πασά. Θα αφήσης μεγάλο όνομα εις την Οικουμένην». Και προσέθεσεν ακόμη: «Αυτή είναι η θέλησις της Θείας Προνοίας. Ενθυμήσου όμως σε όλη τη διάρκεια της εξουσίας σου να αγαπάς τους Χριστιανούς, αν θέλης να μείνη η εξουσία εις τους διαδόχους σου». Την επομένη πρωίαν ηρώτησε και πάλι τον Κοσμάν ο Αλής δια το μέλλον του και αν θα υπάγη εις την ΚΠολιν. Και ο ‘Αγιος τότε είπε: «Και στην Πόλιν θα πας, μα με κόκκινα γένεια!» Ο Αλής δεν εννόησε την τελευταίαν φράσιν και απεχωρίσθηκαν, χαιρετισθέντες φιλικώς». ( Κ. Σ. Κώνστα, Ο ‘Αγιος Κοσμάς ο Αιτωλός , εκδ. Γ΄, Αθήνα 1990, εκδ. Αποστολική Διακονία, σελ. 158-162). Αυτή η συνάντηση του Αλή Πασά με τον Άγιο Κοσμά τον Αιτωλό, έμεινε για πάντα τυπωμένη στην μνήμη του. Η μυστική αγιότητα του προσώπου του, έγινε αντιληπτή από τον Αλή, ο οποίος λίγα χρόνια μετά, από τα Γιάννενα έφτασε να κυριαρχήσει στην περιοχή της Ηπείρου και οχι μόνον. 

Ο Αλή δεν έμαθε πολλά γράμματα, καθώς εγκατέλειπε το σχολείο και πήγαινε στα βουνά. Σύντομα ανέλαβε την αρχηγία συμμοριών από Τόσκηδες και Λιάπηδες και ξεκίνησε τις επιδρομές στην Ήπειρο. Αργότερα πήγε στην Εύβοια και στη Θεσσαλία και τελικά επέστρεψε στο Τεπελένι. Ο Κουρτ Πασάς της Ηπείρου εξοργίστηκε, όμως η Πύλη το 1784 εκτιμώντας τις ικανότητες του τον διόρισε αξιωματούχο στο Τεπελένι. Στις 12 Δεκεμβρίου 1786 ο Αλή διορίστηκε μουτασεφίρης (=mutassariff), δηλαδή Πασάς των σαντζακιού των Τρικάλων και το 1787 γενικός επόπτης των δερβενίων, των οδών δηλαδή (derbendler basbugu) με τίτλο «Πασάς με δύο ιππουρίδες». Αφού εξόντωσε τον πασά της Σκόδρας στην Αχρίδα, άρπαξε το πασαλίκι των Ιωαννίνων, ελέγχοντας ουσιαστικά ολόκληρη την επικράτεια της Ηπείρου. Έλαβε μέρος στον Β’ Ρωσοτουρκικό Πόλεμο και άρχισε να εξαπλώνει την επικράτειά του, εξουδετερώνοντας ανελέητα κάθε αντίσταση. Στις αρχές του έτους 1812 στρατιωτικό σώμα εστάλη να υποτάξει το Γαρδίκι και το Αργυρόκαστρο. Στις ειρηνευτικές διαπραγματεύσεις συνεφωνήθη 75 μπέηδες και μεταξύ αυτών ο Μουσταφά-πασάς, ο Ντεμίρ Ντοστ και ο Σάλι Γκόκα, να μεταβούν ως όμηροι στα Γιάννενα. Λίγες ημέρες μετά ο τύραννος τους φυλάκισε και μετά τους απαγχόνισε! Μετ’ ου πολύ, ο Αλή και τα στρατεύματά του ξαναπάτησαν το Γαρδίκι. Εστάθμευσε στον πύργο της Σένδρας, όπου λειτουργούσε κάποιο πανδοχείο. Από αυτόν τον λόφο φαινόταν το Γαρδίκι. Τους εξαπατά όλους ο δόλιος Αλή, τους φέρεται σαν πατέρας, φιλικά και στοργικά και τους «μαντρώνει» στο Πανδοχείο για συζητήσεις. Κλείνει την μοναδική είσοδο και διατάζει τους στρατιώτες του να σκοτώσουν όλους τους Γαρδικιώτες (600-700 άτομα). Οι στρατιώτες απειθούν, δεν αποφασίζουν να διαπράξουν ένα στυγερό τέτοιο έγκλημα. Ο Θανάσης Βάγιας και οι δικοί του υποτακτικοί προσφέρονται να σκοτώσουν το πλήθος. Η αιματοχυσία που ακολούθησε δεν περιγράφεται. Οι πυροβολισμοί σταμάτησαν, όταν τίποτε δεν εκινείτο στον ευρύτερο χώρο. Την ίδια ώρα άλλοι δολοφόνοι εισήλθαν στο Γαρδίκι, έσυραν και εβίασαν τις γυναίκες προ της Χαϊνίτσας (η Χάμκω είχε αποβιώσει παλαιότερα).

Το 1779, ο Βεζύρης κάλεσε τους Χορμοβίτες στο Μοναστήρι του Τρεμπουκίου του Λάμποβου (γενέτειρα των εθνικών ευεργετών Ευαγγέλη και Κωνσταντίνου Ζάππα) και ζήτησε να ξέχάσουν τα περασμένα και να δώσουν αιώνιους όρκους φιλίας μέσα στην εκκλησία. Οι πρόκριτοι, δυστυχώς, τον πίστεψαν και πήγαν άοπλοι... 

Όταν μπήκαν στον περίβολο έπεσαν πάνω τους πάνω από 400 ένοπλοι εξισλαμισμένοι αρβανίτες, με επικεφαλής τον Γιουσούφ Αράπη τον αιμοπότη και τους κατέσφαξαν. Ανάμεσα τους κι ο εραστής της μάνας του Αλή, Τσαούς Πρίφτης * [το πραγματικό του όνομα ήταν Δημήτρης Δήμου, πρεσβύτερος γιος του παπά-Κώστα], τον οποίον παρέδωσαν στον ωμό και θηριώδη Γιουσούφ Αράπη. 

Μετά απ' αυτές τις θηριώδεις σκηνές, ο Αλή με τους ενόπλους του επιτίθενται αιφνιδιαστικά εναντίον του Χορμόβου και της γειτονικής Λέκλης (σύμμαχος του Χορμόβου), οι κάτοικοι των οποίων ιδέα δεν είχαν για τα συμβάντα στο Μοναστήρι. Άντρες γυναίκες και παιδιά σφαγιάστηκαν αδιακρίτως. Στη Λέκλη κατοικούσε ο πρόκριτος Λέκκας Ιωάννου, ο οποίος είχε λάβει μέρος στην κατεδάφιση του σεραγιού της Χάμκως, μετά την ατίμωσή της. Τον συνέλαβε, τον έδεσε στον τροχό ενός χειρόμυλου και παρακολούθησε προσωπικά -μέχρι τέλους- την επιθανάτια αγωνία του. To αρχοντικό της Χάμκως κτισμένο σε θέση με καταπληκτική θέα στην πεδιάδα της Κόνιτσας, αποτελεί οικιστικό συγκρότημα του τέλους του 18ου– αρχές 19ου αιώνα. Συνδέεται με την διαβόητη Χάμκω, κόρη του Ζεϊνέλ Μπέη, ενός από τους ισχυρότερους αλβανούς μπέηδες της Κόνιτσας και μητέρα του Αλή πασά των Ιωαννίνων (1788 -1821/22). Aποτελεί κηρυγμένο ιστορικό και διατηρητέο μνημείο και αναστηλώθηκε το 2003 από την 8η Εφορεία Αρχαιοτήτων Ιωαννίνων.

Πηγή : 

https://vlahofonoi.blogspot.com/2016/01/blog-post_13.html?m=1

https://www.tovima.gr/2024/01/24/istoriko-arxeio/i-istoria-tou-ali-pasa-ton-ioanninon/amp/

https://www.thesprotikospalmos.gr/ali-pasas-oi-ktinodies-sta-ioannina-enantion-ton/

https://efaioa.gr/?page_id=1265

https://www.politeianet.gr/el/products/9786185214104-l-adonhs-peppas-ishgoria-alh-pasas-o-arbaniths-hgemonas-laografikh-meleth-ths-zohs-tou-tepelenioth-alh-pasa-1740-1822

https://www.haniotika-nea.gr/o-mieros-prodotis-ton-ellinon/

https://oikohouse.wordpress.com/2024/08/24/%CF%80%CE%B1%CF%84%CF%81%CE%BF%CE%BA%CE%BF%CF%83%CE%BC%CE%AC%CF%82-%CE%BF-%CE%B1%CE%B9%CF%84%CF%89%CE%BB%CF%8C%CF%82-%CE%BF-%CF%80%CF%81%CE%BF%CF%86%CE%AE%CF%84%CE%B7%CF%82-%CE%BA%CE%B1%CE%B9-%CE%B5/